Menu

Uitgelicht

Pyriet

Pyriet werd door de oude Grieken gebruikt om vuur mee te maken. Als je namelijk met een hamer op het mineraal slaat, ontstaan er vonken. Daar dankt pyriet zijn naam aan, want het Griekse pyr betekent vuur.

Fools Gold (‘het goud der dwazen’) is een bekende bijnaam voor dit mineraal. Met zijn uiterlijk heeft het veel mensen die dachten dat ze goud hadden gevonden voor de gek gehouden. In het Amerika van de 19e eeuw gingen duizenden mensen als dwazen op zoek naar goud, terwijl de aanleiding van deze ‘goldrushes’ vaak de vondst van het veel minder waardevolle pyriet was.

Oud-Nederlandse woorden voor pyriet zijn zwavelijzer, ijzerkies en zwavelkies. Ook in Nederland komt pyriet voor. De grootste kans om het te vinden heb je in de kalksteengroeve bij Winterswijk.

Ontstaanswijze

Pyriet is een mineraal dat op vele verschillende manieren kan ontstaan. Meestal ontstaat pyriet in diepe spleten onder de grond, waar heet water doorheen stroomt en waarin ijzer en zwavel opgelost zijn. Wanneer het water in deze zogenaamde hydrothermale gangen dichter bij het aardoppervlak komt en afkoelt, verbinden het ijzer en zwavel zich om kleine kubusvormige kristallen te vormen aan de wanden van de spleten. Het pyriet in de steenkoolmijnen van Zuid-Limburg en in de Muschelkalk bij Winterswijk is op deze manier ontstaan.

Soms stijgt de temperatuur in een afzetting doordat er magma in de buurt omhoogkomt. Als dat gebeurt kunnen elementen in een bepaald mineraal één of meerdere andere mineralen vormen die onder de veranderde omstandigheden stabiel is of zijn. Dit wordt contactmetamorfose genoemd. Op die manier kan ook pyriet gevormd worden.

Op plaatsen in de grond waar veel ijzer en zwavel maar geen zuurstof aanwezig is wordt vanzelf pyriet gevormd. De zwavel is afkomstig van organisch materiaal. Vandaar dat er in Nederland veel pyriet te vinden is in steenkool-, klei- en veenpakketten. Ook zie je vaak fossielen die uit pyriet bestaan. Doordat pyriet in de dode cellen wordt gevormd, blijft de vorm behouden. In plaats van mooie kristallen kan er ook een soort aanslag of knollen gevormd worden bij deze manier van vorming.

Toepassingen

Wanneer met metaal op pyriet geslagen wordt ontstaan vonken. Deze eigenschap gebruikten de oude Grieken om vuur mee te maken. Toen in de 16e eeuw het buskruit werd ontdekt, gebruikte men pyriet in de slaghaan van vuurwapens om buskruit mee te ontsteken. Al snel bleek dit een onbetrouwbare methode, omdat pyriet makkelijk breekt. Daarom werd het vervangen voor vuursteen.

Pyriet is een veelvoorkomend mineraal op aarde en wordt op veel plaatsen gewonnen om er zwavelzuur van te maken. Zwavelzuur wordt gebruikt in kunstmest, olieraffinage en als hulp om andere mineralen te kunnen winnen.

Voorkomen in Nederland

In Nederland wordt pyriet niet gewonnen, omdat het niet in economisch winbare hoeveelheden voorkomt. Er zijn wel veel plaatsen waar pyriet kan worden gevonden. Een daarvan is in de Muschelkalk van de groeve van Winterswijk. Je moet hier zoeken in de lagen die grover van structuur zijn, omdat daar de grootste kristallen aanwezig zijn.

In de steenkoolmijnen van Zuid-Limburg komt ook veel pyriet voor. Deze mijnen zijn echter allemaal gesloten, dus niet meer toegankelijk. In de storthopen van puin uit de mijnen die vaak nog wel toegankelijk zijn, heb je een goede kans om dit mineraal nog wel te vinden. In veenpakketten door heel Nederland en in de Tertiaire kleipakketten (Achterhoek en Twente) is de kans om pyriet tegen te komen groot.

Eigenschappen

  • Chemische groep:            sulfiden (zwavelachtigen)
  • Chemische formule:         FeS²
  • Kristalstelsel:                    kubisch
  • Hardheid:                         6,0 – 6,5
  • Dichtheid:                        5,0 – 5,2 gr/cm³
  • Splijting:                          geen
  • Kleur:                               kopergeel
  • Glans:                              metaalachtig